Ընթերցանություն
Գլխավոր> Հայ առաքելական եկեղեցու դերը հայ իրավունքի իրացման գործընթացում

Հայ առաքելական եկեղեցու դերը հայ իրավունքի իրացման գործընթացում

Հայ առաքելական եկեղեցու դերը հայ իրավունքի իրացման գործընթացում

1.Հայ իրավունքի աղբյուրները

Որպեսզի կարդացողն ավելի լավ պատկերացնի, թե ինչում և ինչպես է դրսևորվել հայ իրավունքի իրացման գործընթացքում հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դերը, ինչ նշանակություն ու կարևորություն է ունեցել և ունի այն հայ ժողովրդի կյանքում, հարկ ենք համարում, ըստ ժամանակագրական չափանիշի, նախ և առաջ համառոտ կերպով անդրադառնալ հայ իրավունքի աղբյուրներին, այդ թվում նաև կանոնական իրավունքին՝ որպես մեր եկեղեցու կողմից անմիջականորեն կիրառվող միակ գործող իրավունք` պետականությունից զրկված Հայաստանում: Հայ իրավունքի պատմությունը, ելնելով Հայաստանում քրիստոնեության տարածման և ընդունման, ինչպես նաև այն՝ որպես պետական կրոն, հռչակելու հանգամանքից, բաժանվում է երկու փուլերի՝ մինչքրիստոնեական և հետքրիստոնեական, որոնք էականորեն տարբերվում են միմյանցից՝ իրենց հիմքում ունենալով տարբեր բարոյախրատական և իրավական սկզբունքներ: Մեզ հետաքրքրող հարցի տեսանկյունից հարկ ենք համարում անդրադառնալ միայն հետքրիստոնեական ժամանակաշրջանի հայ իրավունքին: Այսպիսով՝ կարելի է արձանագրել հայ իրավունքի, և ընդհանրապես իրավունքի բովանդակության վրա կրոնի և առաջին հերթին քրիստոնեության ունեցած զգալի ու էական ազդեցությունը: Դրա վառ ապացույցն է հանդիսացել միջնադարյան ֆեոդալական պետություններում եկեղեցու միջոցով գործող կանոնական իրավունքը, որը հիմնված էր քրիստոնեական պատվիրանների ու սկզբունքների վրա: Հին և միջնադարյան հայ իրավունքի պատմության մեջ քրիստոնեության և այն տարածող ու պահպանող Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դերն էլ ավելի ցայտուն կերպով է դրսևորվել հատկապես այն ժամանակաշրջանում, երբ հայ ժողովուրդը կորցրել է իր քաղաքական իշխանությունը, զրկվել պետականությունից և ընկել այս կամ այն օտար տերության լծի տակ: Անխուսափելի կործանումից բուն երկիրը, ինչպես նաև հայ ազգը, արվեստն ու մշակույթը պահելու և պահպանելու նկատառումներից ելնելով՝ Հայ Եկեղեցին իր ձեռքն է վերցրել ոչ միայն իրավունքի, այլև պետական կառավարման բնագավառները: Այդպիսի գործառույթներն իրականացվել են այդ ժամանակաշրջանում գործող միակ` հայ իրավունքի աղբյուր հանդիսացող` կանոնական իրավունքի միջոցով: Հայ իրավունքի պատմությանը հայտնի են ստորև թվարկված իրավունքի աղբյուրները, որոնցից յուրաքանչյուրին կանրադառնանք առանձին-առանձին՝ մատնանշելով հատկապես Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու խաղացած դերը դրանց իրացման գործընթացում: Այսպես, հայ իրավունքի աղբյուրներն են՝

  • սովորույթը
  • կանոնական իրավունքը
  • ազգային դատաստանագրքերը
  • օտար իրավունքի ռեցեպցիան
  • իրավահայտ աղբյուրները
  • ինչպես նաև ներկայումս գործող նորմատիվ ակտերը (մեզ հետաքրքրող հարցի տեսանկյունից այն օրենքները և ենթաօրենսդրական ակտերը, որոնցով կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության և Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հարաբերությունները:

2. Սովորույթը՝ որպես հայ իրավունքի աղբյուր

Սովորույթը հանդիսանում է հայ իրավունքի առաջին աղբյուրը և բնութագրվում է` որպես հայ իրավաբանական բանավոր ավանդություն, որն անդեմ է և անհեղինակ: Այն մեկ անգամ մշակվելով և որոշակի բովանդակություն ստանալով՝ դարեդար անցել է սերնդից սերունդ և հասարակական կյանքում դարձել պարտադիր, ուստի և հենց իր կատարման պարտադիրության ուժով նույնանալով գրավոր օրենքի հետ՝ վերջինիս հետ հավասար կիրառվել է հասարակական կյանքի գրեթե բոլոր բնագավառներում: Հայ իրավունքին հայտնի սովորույթներից է, օրինակ, հարսանեկան նվիրատվության սովորույթը, որն առ այսօր պահպանվել է նաև մեր իրականության մեջ, իհարկե, որոշ փոփոխություններով: Նշենք նաև, որ հին շրջանի հայկական ընտանիքի նահապետական կառույցը ևս կարգավորվել է սովորույթային իրավունքի հիման վրա, համաձայն որի հարսը իր հայրական օջախից կրակ է տարել նշանածի տուն և պարտավոր է եղել հետևել, որ «օջախը» չհանգչի, քանի որ կնոջ առաջնահերթ կոչումը ամուսնու սերնդի շարունակականության ապահովումն է եղել: Սովորույթի դերը միշտ էլ բարձր է գնահատվել հայ հասարակության կարգավորման գործում, քանի որ, ինչպես Մխիթար Գոշն է նշել, սովորույթային իրավունքը նախ և առաջ ենթադրում է մարդու ազատություն: Բացի այդ, կանոնական և քաղաքացիական օրենքները գոյանում են սովորույթային և աստվածային կանոնների հենքի վրա, իսկ այդ կանոնների հիմքը Աստծո կամեցողությունն է՝ փոխանցված Մովսեսի, Ավետարանի, Առաքյալների, Սուրբ հայրերի և այլոց կողմից: Դա նշանակում է, որ սովորույթային և աստվածային օրենքները հավիտենական են ու մշտնջենական, մարդու կամքից անկախ, ուստի և մնում են անփոփոխ, այն դեպքում, երբ կանոնական և քաղաքացիական օրենքները փոխվում են՝ կապված հասարակության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունների հետ: Այսպիսով՝ չնայած այն հանգամանքին, որ Մ. Գոշի Դատաստանագիրքը, ի տարբերություն սովորույթի, հանդիսանում է գրավոր օրենք, այնուամենայնիվ, Մ. Գոշը բարձր է գնահատել սովորույթային իրավունքի դերը և շատ հարցերի լուծումներ գտել է հենց սովորույթային իրավունքի միջոցով: Սովորույթային իրավունքի նորմերը պատմականորեն հանդիսացել են այն աղբյուրները, որոնց հիման վրա ստեղծվել են առաջին գրավոր օրենքները, ինչպիսիք են Համմուրաբիի օրենսգիրքը, մովսիսիական հնգամատյանը, Մանուի օրենսդրությունը, հռոմեական 12 տախտակները, Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը»-ը և բազմաթիվ այլ օրենսդրական հուշարձաններ, որոնց կազմավորման և առաջացման գործում վճռական դեր են խաղացել նախ և առաջ սովորույթային իրավունքի նորմերը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ սովորույթային իրավունքի նորմերն ավելի հաստատուն և տևական կերպով իրենց կիրառումը գտել են հատկապես այն երկրներում ու այն ժողովուրդների մեջ, որոնք այս կամ այն կերպ զրկված են եղել պետականությունից և քաղաքական իշխանությունից, ինչպիսին եղել է նաև Հայաստանն ու հայ ժողովուրդը: Նման պայմանները խոչընդոտել են կայուն և ամբողջական օրենսդրական համակարգի ձևավորմանը և, ընդհակառակը, նպաստել սովորույթային իրավունքի արմատավորմանն ու տևական գոյությանը: Դեռ ավելին, օտարերկրյա նվաճողները առիթը բաց չեն թողել պետականությունից զրկված Հայաստանում բռնի կերպով իրենց իրավունքն ու օրենսդրությունը կիրառելու, ինչպես նաև ծագող իրավահարաբերությունները դրանցով կարգավորելու ու լուծելու ուղղությամբ: Այսպես, օրինակ, հռոմեական վիկտորները Հայաստանում ունեին կայսեր անունից vica secra, այսինքն՝ դատ տեսնելու իրավունք: Հատկանշական է նաև Հուստիանոս կայսեր կողմից կատարված այն փորձը, որով վերջինս ցանկացել է հայ ժառան•ական իրավունքի սովորույթային նորմերը վերափոխել այնպես, որ աղջիկները ևս հող ժառանգելու իրավունք ունենան: Սակայն, դրանով կայսը հետապնդել է ոչ թե կանանց շահերի պաշտպանության նպատակ, այլ ձգտել է Հայաստանում վերացնել խոշոր հողասեփականատիրությունը և խարխլել հայ նախարարությունների տնտեսական հիմքը: Այսպիսով՝ սովորույթային իրավունքի նորմերը հասարակական կյանքում այնքան շատ են կիրառական բնույթ ունեցել, որ ժամանակի ընթացքում` ինչպես կանոնական բնույթի օրենսդրական ակտեր կազմողները, այնպես էլ աշխարհիկ օրենսդրության կոդիֆիկացման գործով զբաղվող անձինք` անկարող են եղել իրենց գործունեության ընթացքում անտեսել սովորույթային նորմերը: Այդ իսկ պատճառով Հայ եկեղեցու կանոնական իրավունքի բոլոր կարևորագույն հուշարձանները, այդ թվում՝ Դավիթ Ալավկա որդու կանոնները, Մխիթար Գոշի և Սմբատ Գունդստաբլի Դատաստանագրքերը կազմվել են դարերի ընթացքում գործող սովորույթային իրավունքի նորմերի խստիվ ու մանրակրկիտ հաշվառմամբ:

3. Կանոնական իրավունքը՝ որպես հայ իրավունքի աղբյուր

Հայ իրավունքի երկրորդ աղբյուրը` սովորույթի տրամաբանական շարունակությունը հանդիսացող կանոնական իրավունքն է, քանի որ իրավական սովորույթը փոխանցվելով սերնդից սերունդ՝ չէր կարող հաջորդ դարերում ամբողջությամբ անտեսվել և մոռացվել, ուստի և եթե ոչ ամբողջությամբ, ապա գոնե մի մասով դրվել է կանոնական իրավունքի հիմքում՝ դրանով իսկ ստանալով օրենքի ուժ և պարտադիր կարգով կիրառվել հասարակական կյանքում: Ի՞նչ ասել է կանոնական իրավունք. դա եկեղեցական ժողովներում ընդունված այն օրենքների կամ կանոնների համակցությունն է, որը վերաբերում էր ինչպես եկեղեցու կազմակերպական կառուցվածքին, այնպես էլ արդարադատության իրականացման բնագավառներին: Կանոնական իրավունքն այն նույն դերն է կատարել պետականությունից զրկված Հայաստանում, ինչ-որ կանեին քաղաքացիական օրենքները պետական իշխանություն ունեցող հասարակության մեջ, քանի որ դրանք պարտադիր էին ոչ միայն հոգևոր դասի, այլև հասարակության մյուս բոլոր խավերի համար: Այդ օրենքները, ավելի ճիշտ, կանոնները ժամանակի ընթացքում ընդունվել են ինչպես տիեզերական ժողովներում, այնպես էլ առանձին եկեղեցական ժողովներում՝ աշխարհիկ իշխանությունների մասնակցությամբ կամ առանց նրանց մասնակցության: Ի համեմատություն եկեղեցական իրավունքի՝ կանոնական իրավունքը ունի ավելի լայն բովանդակություն: Այն չի սահմանափակվել միայն Հայ եկեղեցու ներքին կազմակերպական հարցերով, այլ դրա հետ միասին ընդգրկել է նաև քաղաքացիական, քրեական, ամուսնաընտանեկան և իրավունքի այլ բնագավառները ևս: Տիեզերական ժողովները բարձրաստիճան հոգևորականության ներկայացուցիչների հանրագումարն է, որոնք, որպես կանոն, սկսել են գումարվել 4-րդ դարից սկսած, երբ քրիստոնեությունը հռոմեական կայսրությունում նույնես հռչակվել է պետական կրոն: Վաղ միջնադարի տիեզերական ժողովները ճանաչվել են թե՛ ուղղափառ, և թե՛ կաթոլիկ եկեղեցիների կողմից՝ ստեղծելով եկեղեցական դոգմատիկան և եկեղեցական իրավունքը: Տիեզերական ժողովները Արևելքում հրավիրվել են մինչև 9-րդ դարը, իսկ Արևմուտքում դրանք շարունակվել են նաև 9-րդ դարում, որի ընթացքում հրավիրվել են 13 տիեզերական ժողովներ, սակայն դրանք լոկ հանդիսանում էին կաթոլիկ եկեղեցու տիեզերական ժողովները: Այնուամենայնիվ, դրանցում ընդունված կանոններից շատերը փոխառվել են Հայ եկեղեցու կողմից և հենց վերջինիս կողմից ընդունված կանոնների հետ միասին՝ որպես մեկ ամբողջություն և միակ գործող իրավունք, կանոնական իրավունքի ձևով բավականին երկար ժամանակ կիրառվել են Հայաստանում: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ ամեն անգամ, երբ հայ ժողովուրդը կորցրել է իր պետականությունը, Հայ եկեղեցին՝ որպես օրենսդիր մարմին, ստանձնել է ինչպես կանոնների կամ օրենքների ստեղծման, այնպես էլ երկրի պետական կառավարման և արդարադատության իրականացման ծանր լուծը: Այդ իսկ պատճառով հայ հոգևորականները՝ որպես Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու ներկայացուցիչներ, միաժամանակ հանդես են եկել նաև որպես դատավորներ, սակայն ոչ միայն հասարակ ժողովրդի, այլև հայ նախարարների, իշխանների և նույնիսկ թագավորների նկատմամբ: Այսպիսով՝ պետականությունից զրկված Հայաստանում Հայ եկեղեցին միաժամանակ իր վրա է վերցրել պետական կառավարման բոլոր երեք ճյուղերի՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական մարմինների գործառույթների իրականացման դժվարին և պատասխանատու պարտականությունը՝ կայուն և անսասան հավատքի միջոցով իր ազգին փրկելով բնաջնջումից, ինչը որ անխուսափելի եղավ շատ ու շատ ազգերի համար: Քանի որ 5-րդ դարից սկսած՝ Հայաստանում կիրառվում էին թե՛ օտարերկրյա, և թե՛ Հայ եկեղեցու կողմից ընդունված կանոնները, և դրանք միմյանց հետ համաձայնեցված չլինելու պատճառով հաճախ հակասում էին իրար, այդ իսկ պատճառով հետագայում անհրաժեշտություն առաջացավ դրանք ենթարկել ինկոռպոռացիայի, այն է՝ համակարգել: Այպիսի աշխատանքը 8-րդ դարի 10-ական թվականներին առաջին անգամ իրականացրել է Հովհան Օձնեցի կաթողիկոսը՝ կազմելով «Կանոնագիրք Հայոց»-ը, որով նպատակ է հետապնդել դավանանքի ու ծիսական հարցերի մշակմամբ պահպանել Հայ եկեղեցու ինքնուրույն ազգային դեմքը: Հետագայում «Կանոնագիրք Հայոց»-ը ավելացվել է բազմաթիվ նոր կանոններով:

Այսպիսով՝ հին և միջնադարյան հայ իրավունքի աղբյուր հանդիսացող կանոնական իրավունքն իր մեջ ընդգրկել է ինչպես հայ, այնպես էլ օտարերկրյա եկեղեցիների ժողովներում ընդունված կանոններ, որոնցից են 325թ. Վաղարշապատի 1-ին, 365թ. Աշտիշատի, 426թ. Վաղարշապատի 4-րդ, 444թ. Շահապիվանի, 448թ. Աղվանից Վաչագան թագավորի, 555թ. և 648թ. Դվինի, 768թ. Պարտավի, 1243թ. Սսի եկեղեցական ժողովները, ինչպես նաև Գրիգոր Լուսավորչի, Ներսես Մեծի, Սահակ Պարթևի, Բարսեղ Մեծի, Աթանասի և այլոց կողմից մշակված կանոնները:

Վերը նշված կանոններից շատերն ունեն քրեաիրավական բովանդակություն, որոնցում ամրագրված են և՛ հոգևոր, և՛ ընդհանուր քրեական հանցագործություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, աղանդավորությունը, սրբագողությունը, կրկնամկրտությունը, պաս չպահելը, անառակությունը, հարբեցողությունը, կրկնաձեռնադրությունը, կաշառակերությունը: Կանոնները նախատեսում են նաև համապատասխան պատժատեսակներ, ինչպիսիք են, օրինակ, ապաշխարանքն իր տեսակներով, տուգանքը, հոգևորականին կոչումից ու կարգից զրկելը, բանադրանքը և այլն:

Ստորև կներկայացվեն նշանավոր եկեղեցական ժողովներից մի քանիսում, այն է՝ Աշտիշատի և Շահապիվանի եկեղեցական ժողովներում ընդունված կանոնները, ինչպես նաև Թադևոս Առաքյալին, Գրիգոր Լուսավորչին վերագրվող կանոնները, Աղվանից արքա Վաչագանի կանոնական սահմանադրությունն ու Հովհան Իմաստասեր Օձնեցու կանոնները, որոնք, կարծում եմ, կարևոր և էական նշանակություն ունեն ոչ միայն իրավունքի իրացման գործընթացում Հայ եկեղեցու դերի, այլև հայ ժողովրդի պատմության մեջ՝ փորձելով այդ կանոնների կատարման պարտադիրության և քրիստոնեական պատվիրանների ուժով ճշմարիտ ուղու վրա դնել հայ ժողովրդին՝ ամուր և անսասան պահելով մեր հավատքը, որը կարողացել է պայքարել ամեն մի փորձության դեմ և հասել մինչև մեր օրերը՝ որպես կրակի մեջ բովված, մաքուր և անարատ ոսկի:

Ռաֆայելյան Հասմիկ
 

Share
2009.04.07
Հարց Քահանային
Ինչպե՞ս
Հայտարարություն
Սբ. Պատարագը ժեստերի լեզվով
Լսել քարոզներ
Հղումներ հոգևոր էջեր
Ընթերցել նաև
Website by A. Grigoryan
aramgrig@hotmail.com
Mail
+374 93532025
Tel.